Νίκος Μπελογιάννης: Διανόηση και Σταλινισμός

Κείμενο: Νίκος Μέντζας

Την Κυριακή 30 Μαρτίου του 1952, στις 4 π.μ., δολοφονούνται, κοντά στην μάντρα του νοσοκομείου "Σωτηρία", από το κράτος - μαριονέτα των εθνικοφρόνων, με εντολή της CIA, ο Νίκος Μπελογιάννης, ο Δημήτρης Μπάτσης, ο Ηλίας Αργυριάδης και ο Νίκος Καλούμενος.

Ο Βασίλης Ραφαηλίδης στο βιβλίο "Ιστορία (κωμικοτραγική) του Νεοελληνικού κράτους", γράφει:

"Ο Μπελογιάννης τελειώνει ως εξής την απολογία του: "Αγαπάμε την Ελλάδα πιο πολύ από τους κατηγόρους μας" (δεν μπορεί να πει καθαρά - από τους δοσιλόγους, διότι αυτοί κατ' ουσίαν τον δικάζουν). "Το αποδείξαμε όταν στερηθήκαμε την ελευθερία της, την ανεξαρτησία της, την εδαφική της ακεραιότητα" (οι εθνικόφρονες αποδεικνύουν ανέξοδα την αγάπη τους για την πατρίδα δυο φορές κάθε χρόνο, την 25η Μαρτίου και την 28η Οκτωβρίου. Τις υπόλοιπες είναι απασχολημένοι με την κλοπή. Όσο για την φροντίδα τους για την εδαφική ακεραιότητα, την αποδεικνύουν πουλώντας στους ξένους οικόπεδα σε καλή τιμή). "Αγωνιζόμαστε για να έρθουν στην πατρίδα μας καλύτερες μέρες, χωρίς πόλεμο και χωρίς πείνα. Γι αυτό είμαστε έτοιμοι να δώσουμε την ζωή μας ακόμα. Πιστεύω πως κατηγορώντας μας σήμερα είναι σαν να κατηγορείτε την ειρήνη και την Ελλάδα. Δεν έχω να προσθέσω τίποτα άλλο." Μετά από τις εκτελέσεις, "οι εθνικόφρονες θα μαζέψουν βιαστικά τα πτώματα, θα τα θάψουν στα γρήγορα, θα πλύνουν τα χέρια τους και θα παν στην εκκλησία να κάνουν τον σταυρό τους σαν καλοί χριστιανοί που εκτέλεσαν το ελληνικό και το χριστιανικό καθήκον τους..."

Το κόμμα από τη μεριά του (δηλαδή η ηγεσία), πιστό στις σταλινικές μεθόδους, φρόντισε δια της σιγής του, αλλά και με την προβοκατόρικη και εγκληματική ενέργεια απέναντι στην στάση του Πλουμπίδη (που θα του κόστιζε τη ζωή) να εξωθήσει τις καταστάσεις έτσι ώστε να εξοντωθούν οι "επικίνδυνοι"...  Αν αυτοί οι "επικίνδυνοι" είχαν και ικανότητες ή έρεισμα, αυτός ήταν ένας λόγος παραπάνω για να εξοντωθούν. Έτσι εξασφαλιζόταν η κυριαρχία συγκεκριμένων προσώπων στην ιεραρχία του κόμματος. Η "ανακάλυψη" πρακτόρων ως εξιλαστήρια θύματα, πέρα από την εσωτερική "εκκαθάριση" του κόμματος, χρησίμευε, μεταξύ άλλων, και για την άσκηση τρομοκρατίας απέναντι στη βάση και την συσπείρωσή της γύρω από τους αδιαμφισβήτητους και υπεράνω υποψίας ηγέτες. Η έντονη καχυποψία, ο αόρατος κίνδυνος και η διαρκής εγρήγορση, θυσίαζαν τα ιδεολογικοπολιτικά χαρακτηριστικά για την επικράτηση του μηχανισμού, μέσα σε ένα κόμμα, όπου ο καθένας ήταν εν δυνάμει χαφιές. Με αυτό τον τρόπο η ηγετική κάστα εκβίαζε τη βάση και την κρατούσε "φρόνιμη". Παράλληλα, το "ξεκουκούλωμα χαφιέδων " ηρωοποιούσε στα μάτια των κομματικών μελών εκείνους που προέβαιναν σε αυτό. Έτσι, οι τελευταίοι αποκτούσαν τα χαρακτηριστικά μιας πατρικής φιγούρας, σοφής, που νοιαζόταν, προστάτευε και νουθετούσε τα παιδιά της. Αν μη τι άλλο, καθοριστικής σημασίας μέθοδος για την ενδυνάμωση του μηχανισμού και την επιβίωση της νομενκλατούρας.

Ο συγκρατούμενος του Μπελογιάννη, Τάκης Λαζαρίδης, αναφέρει σε συνέντευξή του:

"Θα ήθελα, τέλος, να αναφερθώ στη φράση που, όπως βεβαιώνει και η Έλλη, είπε ο Μπελογιάννης την τελευταία, πριν από την εκτέλεση μέρα: "Και να σκέφτεσαι ότι πάμε να πεθάνουμε για ένα λάθος"!

Τι εννοούσε ακριβώς με την φράση αυτή; Ποιο ήταν το μοιραίο λάθος; Δυστυχώς, δεν είχα το κουράγιο να τον ρωτήσω και, άλλωστε, βέβαιο είναι πως με τις μηδαμινές μαρξιστικές και ιστορικές γνώσεις που είχα, ελάχιστα θα καταλάβαινα από τις εξηγήσεις του.

Κατά τη γνώμη μου, στην εκτέλεση του Μπελογιάννη και των συντρόφων του, δεν συνέτρεξε ένα μόνο λάθος, αλλά σωρεία λαθών. Ας μου επιτραπεί να τα επισημάνω ξεκινώντας με αντίστροφη χρονολογική σειρά. Τελευταίο χρονολογικά είναι το "λάθος" του Ζαχαριάδη να καταγγείλει ως πλαστή την επιστολή Πλουμπίδη.

Με την επιστολή του, με την οποία αναλάμβανε την ευθύνη για τον μηχανισμό των ασυρμάτων, προσπάθησε ο Πλουμπίδης να σώσει, έστω την τελευταία στιγμή, τον Μπελογιάννη.

Θα μπορούσαν οι δικηγόροι, χρησιμοποιώντας την επιστολή αυτή, να ζητήσουν την αναψηλάφιση της δίκης στον Άρειο Πάγο, να κερδίσουν χρόνο, ξεκινώντας μια χρονοβόρα διαδικασία που, κατά πάσα πιθανότητα, θα απέτρεπε τελικά την εκτέλεση.

Γιατί έκανε αυτό το "λάθος" ο Ζαχαριάδης;

Η σωστή εξήγηση είναι νομίζω αυτή που δίνει η Έλλη (σ.σ. Έλλη Παπά, η σύντροφος του Νίκου Μπελογιάννη). Δεν επρόκειτο για λάθος. Ήταν μια ψυχρά μελετημένη κίνηση. Ήθελε να κλείσει όπως όπως η υπόθεση. Και να κλείσει με δυο νεκρούς. Έναν "χαφιέ", στον οποίο θα φόρτωνε ο Ζαχαριάδης όλη την ευθύνη για την απροθυμία των κομμουνιστών σε Αθήνα - Πειραιά να πάρουν μέρος στον εμφύλιο (σ.σ. αναφέρεται στον Νίκο Πλουμπίδη, στον οποίο ο Ζαχαριάδης φρόντισε να κολλήσει δημόσια τη ρετσινιά του χαφιέ. Σύμφωνα με τις σταλινικές μεθόδους, χαφιές βαφτιζόταν όποιος έκρινε σκόπιμο ο αρχηγός και αυτόματα αυτό γινόταν νόμος πέρα από κάθε αμφισβήτηση). Κι έναν ήρωα, που με τον ηρωικό του θάνατο θα κάλυπτε, μπροστά στα έκπληκτα μάτια της κοινής γνώμης, την ηλίθια και εγκληματική πολιτική του "όπλου παρά πόδα" των παράνομων κομματικών οργανώσεων και μηχανισμών κλπ. Και αυτό ακριβώς είναι το δεύτερο μεγάλο λάθος που οδήγησε μοιραία στη δίκη και στην εκτέλεση. "

Ο Νίκος Πλουμπίδης, σε τελικό στάδιο φυματίωσης, έδωσε ολομόναχος τη μάχη της δίκης ξεπερνώντας τα όρια του, απέναντι σε ένα κόμμα που τον είχε βαφτίσει "χαφιέ" από τη μία και την παράταξη των δοσίλογων - εθνικοφρόνων από την άλλη. 

Τα ηγετικά όργανα των κομμάτων - δορυφόρων του Κομμουνιστικού Κόμματος της Σοβιετικής Ένωσης αποτελούσαν μια μικρογραφία του τελευταίου, με πανομοιότυπα χαρακτηριστικά, τρόπο σκέψης και δράσης. Καθώς η πολιτική σχέση είχε εξελιχθεί σε μια μεταφυσική σύνδεση, μια πατριαρχική οικογένεια με κυρίαρχα "θρησκευτικά" χαρακτηριστικά. Στις αρχές της δεκαετίας του 1930, λίγο πριν τις περίφημες δίκες της Μόσχας, άρχισε να διαμορφώνεται στη Σοβιετική Ένωση το πλαίσιο και το περιεχόμενο των μαζικών εκκαθαρίσεων, εκούσιων ή ακούσιων, που θα ακολουθούσαν. Ο Ζαν Ζακ Μαρί, στην μελέτη του "Στάλιν", περιγράφει την εικόνα:

"Ο Στάλιν δεν περιορίζεται να αναδιαμορφώνει την ιστορία ανάλογα με τις εκάστοτε ανάγκες του, χαράσσει το περίγραμμα μιας πραγματικής παλινόρθωσης, η οποία προτρέχει στο ιδεολογικό πεδίο μεταγενέστερων αποφάσεων, που παίρνονται πολύ προοδευτικά, όπως η διάλυση της Κομιντέρν, η προσέγγιση με την εκκλησία, ο κρατικός αντισημιτισμός, η ανασυγκρότηση των τσαρικών δικαστηρίων τιμής ή του Υπουργικού Συμβουλίου κλπ. Πραγματοποιώντας αυτή τη βραδεία στροφή, καταγγέλλει ορισμένα πρόσωπα σύμβολα και προωθεί άλλα. Όμως στην πολιτική πάλη αδιαφορεί για τις πραγματικές απόψεις αυτών που εξαλείφει. Η ανύψωση του πάνω από το μοναδικό κόμμα και τα όργανά του ποινικοποιεί κάθε άλλη γνώμη εκτός από τη δική του. Εντούτοις το θύμα που επιλέγεται, όσο ξένο κι αν είναι προς τον "τροτσκισμό", που είναι ο στόχος, θα χαρακτηρίζεται και κατόπιν θα εξοντώνεται ως τροτσκιστής. Αυτός ο πολιτικός θάνατος θα μετατραπεί σε φυσική εξόντωση, όταν ο Στάλιν θα περάσει από την κατηγορία του διπλού παιχνιδιού σε εκείνη της συνωμοσίας."

Ενώ οι προϋποθέσεις που πρέπει να πληροί το σταλινικό όργανο είναι συγκεκριμένες και δεν έχουν να κάνουν με τις ικανότητες ή τα αξιοκρατικά τους χαρακτηριστικά. Τουναντίον... "Οι σταλινικοί ηγέτες, που είναι αυτοδίδακτοι με λίγες κακοχωνεμένες γνώσεις, δεν μιλούν γενικά καμία ξένη γλώσσα και μιλούν άσχημα ακόμα και τη μητρική τους γλώσσα, απεικονίζουν τη μετριότητα αυτού του καινούργιου ηγετικού στρώματος, που διαπρέπει μόνο στις μηχανορραφίες του μηχανισμού."

Σύμφωνα με την επίσημη σταλινική θεώρηση, τα μέλη του κόμματος, λόγω της αγνής αφέλειάς τους, δεν ήταν σε θέση να κατανοήσουν τη στροφή των αντιφρονούντων και τη μεταμόρφωσή τους σε προδότες. Από την άλλη, η ανοχή και, ακόμη περισσότερο, η προστασία των τελευταίων χαρακτηριζόταν ως συνενοχή και προδοσία. Έτσι, για παράδειγμα, κατά τη διάρκεια των εκκαθαρίσεων, ο γραμματέας του κόμματος στην περιοχή του Ιβάνοβο, Νόσοφ, "δυσφορεί στην εκτέλεση των διαταγών, ιδιαίτερα στο να επικυρώσει τη σύλληψη όλων των παλιών τροτσκιστών, τους οποίους θεωρεί καλούς εργαζομένους. Ο Νόσοφ, που κατηγορείται ότι τους προστατεύει, αμφιβάλλει για την ύπαρξη όλων αυτών των εχθρών μετά από είκοσι χρόνια σοβιετικής εξουσίας. Και αναρωτιέται: "Μερικές φορές μου μπαίνουν αμφιβολίες. Όμως δεν μπορώ να μην πιστεύω στην ηγεσία του κόμματος, στον Στάλιν. Θα ήταν βλασφημία να μην πιστεύω στο κόμμα."

Ο συνονόματος γιος του Νίκου Μπελογιάννη, μιλώντας σε συνέντευξη, αναφέρεται στα κομματικά "προσόντα":

"Όμως η δομή του ΚΚΕ ήταν πάντα τέτοια ώστε το κόμμα ήταν η ηγεσία. Ήταν οι εκπρόσωποι του κομμουνισμού επί Γης. Από την εποχή που επικράτησε ο Στάλιν και πέρα, όλοι είχαν πια διαβρωθεί από αυτή τη νοοτροπία.

Ποιο είναι το βασικό χαρακτηριστικό με το οποίο θα περιγράφατε τον Μπελογιάννη σε ένα νέο παιδί;

Ήταν διανοούμενος της Αριστεράς. Αν είχε επιζήσει, θα είχε δώσει μια εντελώς άλλη διάσταση στην Αριστερά της Ελλάδας. Όμως φυσικά ήταν πολύ επικίνδυνος για τον Ζαχαριάδη.

Εννοείτε ότι ήταν επικίνδυνος επειδή ήταν διανοούμενος;

Το βασικό προσόν στη σταλινική Αριστερά ήταν η αγραμματοσύνη. Ο αγράμματος δεν θα διαφωνήσει ποτέ. Είναι τεράστιο προσόν αυτό. Ο Μπελογιάννης σκεφτόταν. Ο Μαγιακόφσκι το έχει πει πολύ ειρωνικά: "Είμαι καλός κομμουνιστής, δεν σκέφτομαι εγώ, σκέφτεται το Κόμμα για μένα". "